«ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը» Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամի հետ համատեղ հաջողությամբ իրականացրեցին «Հիշողության մշակույթ. խորհրդային անցյալը և նրա արտացոլումը հայ գրականության մեջ» նախագիծը, որի շրջանակներում իրականցվեցին երեք հետազոտություն։ Ստորև ծանոթացեք Տիգրան Ամիրյանի և Սոնա Քալանթարյանի «Ուրբան հիշողություն․ վերնակուլյար Երևանը խորհրդային գրականության համատեքստում» հետազոտությանը։

Ուրբան հիշողություն․ վերնակուլյար Երևանը խորհրդային գրականության համատեքստում

Տիգրան Ամիրյան և Սոնա Քալանթարյան

Խորհրդային Միության շրջանում ակտիվ փոխակերպման եւ զարգացման են ենթարկվել Հայաստանի քաղաքները, մասնավորապես Երեւանը։ Այս փոխակերպումների, քաղաքային տարածության մասին հիշողությունների ու դրանց զարգացման ուղղությունների մասին տարակարծություններն իրենց արտահայտումն են գտել բազմաթիվ գրական գործերում։

Այս հետազոտության շրջանակներում կուսումնասիրենք քաղաքային տարածության պատկերը գրական գործերում՝ անդրադառնալով մասնավորապես վերնակուլյար թաղամասերին, քանզի մի շարք հեղինակների (Մկրտիչ Արմեն, Էդուարդ Ավագյան եւ այլն) գրական գործերի հիմնական թեման եղել են ինքնաշեն կառույցներով քաղաքային հատվածները, որ թույլ է տալիս վերլուծել ոչ միայն խորհրդային քաղաքը, այլեւ նախախորհրդային շինությունները եւ ճարտարապետական մտքի փոխակերպումները։

Վերնակուլյար թաղամասերի փոխակերպումների հետ մեկտեղ, այդ հեղինակները պատկերել են նաեւ վերնակպուլյար կյանքի, կոլեկտիվ հիշողության նոր դրսեւորումները խորհրդային մշակույթի համատեքստում, որը նույնպես կդառնա մեր ուսումնասիրության առարկա։

 

Ներածություն

 

Հայ գրականության, առավել ստույգ ՝ խորհրդային տարիներին ստեղծված եւ վերնակուլյար քաղաքի թեմային այս կամ այն կերպ անդրադարձողգրական նմուշների վերաիմաստավորումը, մի կողմից, մի շարք դժվարություններ է առաջացնում, մասնավորապես, թեմայի վերաբերյալ հետազոտական նյութերի գրեթե բացակայության պատճառով, բայց միեւնույն ժամանակ նման աշխատանքը նոր հորիզոններ է բացում 20-րդ դարի հայ գրականության ձեւավորման պատմության մեջ եւ հնարավորություն է տալիս ընդլայնել նման գրականության ուսումնասիրության տեսական եւ մեթոդաբանական մոտեցումները։

Այս թեմային անդրադառնալու անհրաժեշտությունը հասունանում է ոչ միայն  գրականագիտական տեսամեթոդաբանական հետազոտության տեսանկյունից, այլ նաեւ ժամանակակից հայ գրական գործընթացում թեմայի արդիականությունից։ Հարկ է նշել, որ քաղաքն ու քաղաքային տարածությունը բավականին հաճախ են դառնում հայ ժամանակակից գրողների գրական գործերի առարկան (տե՛ս Հովհաննես Թեքգյոզյանի, Արմեն Շեկոյանի, Արամ Պաչյանի, Հուսիկ Արայի, Արամ Ավետիսի եւ այլոց գործերը)։ Քաղաքի մասին գրեթե բոլոր ժամանակակից գեղարվեստական տեքստերն, այս կամ այն կերպ, դառնում են քաղաքի անցյալի, ավելի հաճախ՝ խորհրդային անցյալի մասին յուրօրինակ ռեպլիկա կամ հարցադրում:

Երեւանը պատկերվում է որպես խորհրդային «բանտ» կամ «մահվան տուն/մեռած տուն»[1], «ավերակների քաղաք» կամ «արեւելքում մոլորված քաղաք»[2] եւ այլն։ Հաճախ այս տեքստերն ակնհայտորեն պահանջում են վերլուծության բոլորովին նոր մեթոդաբանություն՝ հիմնված հիմնականում տեսական գիտելիքների վրա, որոնք կարող ենք ձեռք բերել ապա/գաղութային տեսանկյունից գրվող գրականության ուսումնասիրություններից: Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում քաղաքների կազմավորման  մասին ստեղծված գրականությունը ամենից հաճախ ստեղծում է յուրօրինակ գեղարվեստական դեկոնստրուկցիա, որը չի խոսում սոցիալիստական քաղաքային տարածքի կորստի մասին, այլ փորձում է անցյալն ընկալել որպես գաղութատիրական՝ սրված խորհրդային գաղափարախոսությամբ թելադրված ռացիոնալիզացման համակարգի մեջ։

Քաղաքային տարածության թեմային անդրադարձած ժամանակակից հեղինակիների շարքում առանձնանում են արձակագիր Արամ Պաչյանի վեպերն ու էսսեները։ Պաչյանի համար Երեւանը արտիկուլացվում է ոչ միայն ինքնակենսագրական նյութերի վերծանման միջոցով, այլեւ, միեւնույն ժամանակ, պատկերվում է որպես երբեմնի նկարագրված քաղաք, իրական ու գրական հարթությունների խառնուրդ։ Մասավորապես իր «P/F» վեպում, հեղինակը պատումը հիմնում է ոչ թե պարզապես անցյալում արմատավորվող խորհրդային ուշ շրջանի Երեւանի հիշողության վրա, այլ գրական հիշողության ակունքներում։ Պաչյանի ստեղծագործությունը դառնում է յուրակերպ հիպերտեքստ՝ ընթերցողին ուղղորդելով դեպի գրական անցյալ, որտեղ իր ուրույն տեղն ունի գրող Մկրտիչ Արմենն ու նրա ժողովրդական քաղաքը, որին հաջորդիվ կվերադառնանք:

Պետք է նշել, որ շնորհիվ թե՛ ուշ խորհրդային եւ հետխորհրդային քաղաքի մասին փաստագրության օգտագործման եւ թե՛ խորհրդային հանրապետության կազմավորման սկզբի գեղարվեստական տեքստերին՝ Պաչյանի արձակն, անկախ ծայրահեղ ինքնակենսագրական բնույթից, հաջողում է ընդգրկել քաղաքի պատմության գրեթե ողջ խորհրդային շրջանը, ավելի ճիշտ՝ ոչ թե քաղաքի պատմության, այլ վերջինիս մասին գրական ու անձնական հիշողության։

Կարեւոր է հաշվի առնել այն, որ խորհրդային գրականության մեջ վերնակուլյար ճարտարապետության մասին ցանկացած անդրադարձ մի ակնթարթում շեղում է հետազոտական թիրախը զուտ գրականագիտական դաշտից դեպի գաղութատիրական անցյալի ուսումնասիրության տարածություն։ Այն մեխանիկորեն մեզ տանում է դեպի կոնֆլիկտի գոտի՝ արեւելյանը արեւմտյանից, խորհրդայինը նախախորհրդայինից ու հետխորհրդայինից տարբերակելու փորձերի։ Այդ կոնֆլիկտը հասունանում է արդեն «վերնակուլյար քաղաքի» կամ «վերնակուլյար ճարտարապետության» հասկացության սահմաններն ուղենշելու փորձերում։

Վերնակուլյար ճարտարապետություն հասկացությունը, որ հետազոտական տրամասության մեջ ի հայտ է եկել 19-րդ դարում, սկսել է ակտիվորեն շրջանառվել մարդաբանների, ուրբանիստների ու արվեստաբանների կողմից  1960-ականներից ի վեր։ Քաղաքային ու գյուղական կառույցների տարատեսակ ճարտարապետական շերտերի ու տեսակների վերաիմաստավորման անհրաժեշտությունը, հիմնականում, ի հայտ է գալիս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ եվրոպական քաղաքները բախվում են պատերազմի տարիներին ավերված տներն ու քաղաքային հյուսվածքները վերականգնելու հրատապ անհրաժեշտությանը: Վերնակուլյար ճարտարապետությունը, ինչպես նշում են հետազոտողները, ճարտարապետությունն է առանց ճարտարապետի,[3] մի բան, որ ձեւավորվում է բնակիչների կենսագործունեության ընթացքում։ Նման ճարտարապետությունը կարող է նաեւ համարվել ժողովրդական՝ գոյացած իբրեւ տան մասին «հասարակ մարդկանց» պատկերացումների ու հնարավորությունների արդյունք։ Դրանք այն ճարտարապետական կառույցներն են, որ խուսափում են հեղինակային ձեռագրից, եւ միաժամանակ կարող են նույնականացվել «չճարտարապետության» հետ։ Մինչեւ վերջերս, հայաստանյան քաղաքային տարածության անդրադարձներում այս տերմինը չէր օգտագործվում թե՛ գեղարվեստական, թե՛ գիտական գրականության մեջ․ միայն 2019 թվականին «Ֆիրդուս. տեղի հիշողությունը» ժողովածուի մեջ օգտագործեցինք այս տերմինն ու վերնակուլյար քաղաք հասկացությունը Երեւանի կենտրոնում գտնվող Ֆիրդուսի թաղամասի մշակութային հիշողության միջգիտակարգային վերլուծության մեջ։[4]

Սրան զուգահեռ, լայնորեն տարածված եւ ճանաչելի է խորհրդային քաղաքների ձեւավորման եւ զարգացման մասին տրամասությունը, որտեղ կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում քաղաքաշինության, արդյունաբերականացման եւ մոնումենտալ ճարտարապետական տարածության ստեղծման գաղափարը։ Թամանյանական հայտնի հղումը «արեւային Երեւանի» ստեղծմանը, կամ մի քաղաքի, որը առավել համապատասխան էր «ժամանակակից կյանքին», մի կողմից ենթադրում էր նոր ինքնության ճարտարապետական տարածության կառուցում, քաղաքային դիսկուրսի ստեղծում ու նոր ազգային ինքնություն, իսկ մյուս կողմից այդ «ազգայինը» [5] ամեն կերպ դուրս էր կորզում «ժողովրդական ճարտարապետություն» հասկացությունը՝ «մակերեսային մակարդակում» օգտագործելով «ժողովրդական մշակույթի» տարրեր։

Այստեղ վերնակուլյար տերմինը եւս մեկ հարանշանակություն է ձեռք բերում․ չնայած այս ճարտարապետությունը առավելապես հարազատ է լոկալ մշակույթին ու ճարտարապետության մասին տեղացիների պատկերացումներին, խորհրդային քաղաքի պաշտոնական նարատիվի համար այն երեւան է գալիս որպես օտարված ու «տարբեր» [6]:

Վերնակուլյար քաղաքային միջավայրի մասին խոսակցությունը գրականության դաշտ տանելով՝ կարելի է ասել, որ այն համեմատելի է բախտինյան «ժողովրդական բազմաձայնության» հասկացության հետ, այն է՝ բազմաթիվ խոսույթների բազմաձայն միասնության հետ։ Տարատեսակ ճարտարապետական «ձայների» նման տրամախաչումը չի ենթարկվում խորհրդային մոնումենտալ քաղաքաշինական դիսկուրսին, օտար է մոնումենտալիզմին, «տգեղ ու խեղճ» է խորհրդային ավանգարդի եւ այսպես կոչված ստալինյան ամպիրի ֆոնին: Ժողովրդական ճարտարապետության բազմաձայնությունը իր այլությամբ արդեն իսկ կոնֆլիկտային ու խնդրահարույց է, ուստի գրողների կողմից այդ ճարտարապետության մասին ցանկացած անդրադարձ դիմադրության յուրօրինակ ժեստ է՝ ուղղված քաղաքի մասին պաշտոնական տրամասությանը, «այլ գրականություն» ստեղծելու փորձ։

Եթե 20-րդ դարի սկզբի ճարտարապետական եւ քաղաքաշինական միտքը տեղավորվում էր «պայծառ ապագա կառուցելու» անհրաժեշտության մասին խորհրդային դիսկուրսի ընդհանուր համատեքստում, ապա հայկական քաղաքների, մասնավորապես, Երեւանի գրական կերպարը «դուրս է մնում» այն լեզվական շերտից, որն իդեալականացնում է քաղաքային տարածքը, փառաբանում «նվաճումները»․ ավելին, գրական տեքստերը հաճախ ներկայացնում են արեւելյան քաղաքի աղքատ ու անհետացող կերպարը: Եղիշե Չարենցը իր «Երեւան» պոեմում, սիրո խոսքեր ուղղելով, քաղաքը պատկերում է ամենամռայլ գույներով․

«․․․Երեւա՛ն, ես սիրում եմ քեզ,

Գորշավազ շենքերդ քարե»։[7]

Քաղաքային տարածության նման ներկայացումը հատուկ է հենց այն դեպքերին, երբ նկարագրության առարկա է դառնում վերնակուլյար ճարտարապետությունը։

Խորհրդային գրականության կազմավորման գլխավոր միտումներն էին արդյունաբերության, կոլտնտեսության փառաբանումը, քաղաքացիների սոցիալական նոր դերերը, որ հիմնված էին դասակարգային անցյալի մնացորդների ոչնչացման հիման վրա։ Վերնակուլյար ճարտարապետությանը, հին քաղաքին, քաղաքային տարածության հիշողությանը հետադարձ հայացք նետելու ցանկացած փորձ, անգամ գեղարվեստական տրամասության շրջանակներում, դառնում է դիմադրություն, խորհրդային մշակույթի մերժում՝ աստիճանաբար ընդգրկելով սոցիալիստական ճամբարի մաս հանդիսացող բոլոր հանրապետությունները։ Նման հետահայաց քայլը էլ ավելի լուսանցքային է դառնում ապագայապաշտական մշակութային տարածության զարգացման ֆոնին։

 

Ուրիշ քաղաք

Երեւանի քաղաքային տարածությունը ընդգրկող գրական գործերը նշանակալի են, բայց եւ արդարության համար պետք է ասել, որ երկար տասնամյակների ընթացքում նման քաղաքաշինական փոփոխությունների մասին ստեղծված գրական գործերից կենտրոնական տեղ էին զբաղեցնում Հայաստանի այլ քաղաքաների մասին տեքստերը։ Չնայած գյուղական տարածությունից ու գյուղական անցյալից տարբերելու տեքստային միտումնավորությանը, իր հայրենի Գորիսի մասին Ակսել Բակունցի արձակը երկար ժամանակ դիտարկվել է «գյուղական արձակի» համատեքստում[8]։ Իր «Կյորես» քրոնիկոն – վեպում, որը գրվել է 1935-ին եւ առաջին անգամ հրատարակվել 1936-ին, Բակունցն անդրադառում է հենց այն անցումային ժամանակներին, երբ նորաստեղծ Գորիսից վեր գտնվող կյորեսցիները դեռեւս փորձում էին պահպանել իրենց առօրյան ու օր օրի դատարկվող Կյորեսը։

Բակունցի վեպն ամբողջովին կառուցված է այս երկու իրականությունների տարբերության վրա` պատմելով կյորեսցիների անհավասար պայքարի մասին։ Տարբեր էին ոչ միայն անվանումները՝ Գորիս եւ Կյորես, այլեւ մարդիկ, լեզուն, սովորությունները, բարքերը, եւ իհարկե, վերջիններիս քաղաքային միջավայրերը։

Կյորեսցիները «ժամանակակից չէին եղել», այն ժամանակներից էին, երբ դեռեւս Գորիսը գործում էր համայնքային օրենքներով, երբ չկար քաղաքագլուխ ու կանոնավոր ուղղանկյուն փողոցային ցանց, որ Բակունցը համեմատում է քաղաքի Սպիտակ բանտի հետ։

Նոր քաղաքը ստեղծում էր նոր բարքեր, որտեղ գավառական կենցաղի կրողները տեղ չունեին։ Միանման տներով ու ծառերով այդ տարածքում անհնար էր կյորեսցիների գոյությունը։ Նոր ճարտարապետության հարկադրանքն էր նոր կենցաղն՝ իր հստակ դերաբաշխումով ու գործառույթներով, որտեղ կենտրոնը շուկան էր՝ Գորիսի միջուկն ու բնակիչների կապող օղակը։

Թեեւ Բակունցն ընթերցողի մոտ որեւէ կասկած չի թողնում, որ Կյորեսն այլեւս միայն հիշողություն է, վեպի սկզբում մի կարճ դրվագ հուշում է մեզ, որ նոր կյանքի կրողներն անգամ երբեմն ուզում էին գավառական կյանքի մի մասը լինել․

«․․․Եվ դուրս էին գալիս եկեղեցուց, գորիսեցիք ընկուզենիների տակ մատաղը մորթում էին, իսկ նրանք, որոնք կյորեսեցի էին, քաշվում էին վեր իրենց զուռնա նաղարայով, հին պարերով եւ հարս ու աղջիկ ծառերից կախելով պարանները, ճոճվում էին խոր անդունդի վրա, փռփռացնելով զգեստները։ Քաղաքացիները նայում էին նրանց եւ օրիորդ Հերսելյան ստուդենտ Ռուբենին ռուսերեն ասում էր.
– Երանի նրանց…»։
[9]

Արձակագիրն այս վեպում չի փորձում պարզապես քննադատության ենթարկել նոր բարքերը՝ ի հակադրություն հնի։ «Կյորեսը» փորձ է արձանագրելու վերացող անցյալի հիշատակները եւ միաժամանակ ուսումնասիրելու մարդկանց իրենց ինքնության  ու ընկալումների բազմազանության մեջ։[10]

Արդեն այստեղ՝ Բակունցի արձակում ակնհայտ է դառնում, որ «հին քաղաքի» մասին դիսկուրսը ոչ միայն տարածության ու ճարտարապետության մասին յուրատեսակ գիր է, այլ նաեւ հայ բնակիչների առօրյա սովորությունների հիշողությունը, քաղաքները, քաղաքային տարածության մեջ կյանքի ռիթմը, բնակիչների նախասիրությունները բացահայտելու մանրակրկիտ աշխատանք։ Այն բացահայտում է առօրյա կյանքի այն մշակույթը, որը շատ շուտով կասկածի տակ կդրվեր եւ կդատապարտվեր սոցիալական ու մշակութային փոխանակման նոր մեխանիզմների կողմից։

Ըստ էության, «Կյորեսի» միջոցով Բակունցը փորձում է իր բողոքն ուղղել կայծակնային արագությամբ փոփոխության ենթարկվող ժամանակաշրջանին, եւ այս իմաստով վեպը դառնում է ընդհանրական իրականության մանրապատկերը, որտեղ նոր անշունչ կերպարանք ստացած քաղաքներում ապրում են «նոր» մարդիկ՝ նոր լեզվով ու կենցաղով։ Բակունցի այս կարճ վեպը ո՛չ գյուղաքաղաքային միջավայրում ծնված հեղինակի կարոտաբաղձության արտահայտումն է, ինչպես փորձում էին տարիներ շարունակ ներկայացնել այն, ոչ էլ ազգագրական գործ, այլ առօրյա կյանքի մշակույթի փաստագրություն, որը կառուցում եւ հյուսվում է քաղաքային միջավայրից։

 

Գրել քաղաքը

«Կյորեսի» հրատարակումից մի քանի տարի առաջ՝ 1931 թվականին, այն է՝ խորհրդային Հայաստանի կազմավորման սկզբնական շրջանում եւ մայրաքաղաքի ակտիվ կառուցապատման ալիքի ժամանակ, Մոսկվայում լույս է տեսնում Մկրտիչ Արմենի «Երեւան» վեպը[11]։ Թամանյանական գլխավոր հատակագիծը, որ հաստատվեց 1924 թվականին, կյանքի կոչվեց հենց այդ տարիներին, այդ իսկ պատճառով Մկրտիչ Արմենի վեպը ոչ թե պարզապես քաղաքին ուղղված ներբող էր, այլ վկայություն անհետացող քաղաքի մասին, որը փոխարինվում էր նորով՝ չխնայելով ո՛չ անցյալի հուշարձանները, ո՛չ էլ դարերով այստեղ ձեւավորված քաղաքային միջավայրը։ Այսպիսով, եթե Արմենի համար շարադրման առարկան Երեւանն է իր ակտիվ փոխակերպության պահին, երկու կերպարանքի միջեւ, երկու պատմական հանգրվանի ջրբաժանում կանգնած, ապա միեւնույն ժամանակ հենց վեպը, ինչպես քաղաքը, կանգնած է երկու տրամասության մեջտեղում՝ գեղարվեստականի ու վավերագրականի։[12]

Մկրտիչ Արմենի վեպում նկարագրված քաղաքն, ասես, լինի այդ նույն «գորշավազ շենքերը քարե», ինչպես գրում է Չարենցը։ Կանաչապատ ու խաղողի այգիներով պարուրված Երեւանը մի փոշոտ արեւելյան քաղաք է․

«Կենտրոնում պարզ գծագրվում էին սակավաթիվ կանոնավոր փողոցները` միհարկանի եւ երկհարկանի քարե տներով: Այնուհետեւ սկսվում էր նրբանցքների եւ ցեխաշեն տների օղակը, որն ամեն կողմից շրջապատել էր այդ կենտրոնը, կարծես թույլ չտալով նրան աճել, տարածվել: Պարզ երեւում էին նեղ նրբանցքների քմահաճ գալարները, ցեխով ծեփված տնակների խորանարդները»:[13]

Ցեխով ծեփված ու միահարկ տներից կազմված քաղաքի կերպարը Արմենի համար դառնում է հենց այն տարածությունը, որն իր վիպասանական տեքստը պետք է վավերագրի, ամրակի՝ կերտելով անցյալում անհետացող այդ քաղաքի հուշարձանը։ Հիշողության մասին գրելու այս փորձի համար է, որ Արմենը ենթարկվել է խորհրդային բռնաճնշումների, եւ երկար տարիներ նրա վեպը չի թույլատրվել հրատարակել՝ որակվելով իբրեւ պրոլետար-ազգայնական։

Վեպն, ասես, երկու հերոսների՝ Արշակ Բուդաղյանի ու Գուրգեն Փարսադանյանի յուրօրինակ առճակատումն ու տրամախոսությունը լինի։ Երկու հերոսների զրույցն ու անհամաձայնությունը հիմնականում վերաբերում են նրան, թե ինչպիսին պետք է լինի կամ մնա քաղաքը. պետք է վերածվի թշվառ գավառի՞, մեծ կայսրության մեկ այլ ծայրամասի՞, թե՞ պահպանի իր արեւելյան ոգին: Հեղինակը ստեղծում է բազմաստիճան գիր-ռեպլիկա[14], որտեղ ի հայտ է գալիս քաղաքային միջավայրի եւ ճարտարապետության երկու տիպերի ուժգին բախումը․ մի կողմում նոր վավերացված ճարտարապետությունն է, որի կիրարկման կողմնակից է Արշակին ընդդիմացող Գուրգենը, իսկ մյուս կողմում վերնակուլյար քաղաքն է, որի հիմքում հենց այն ժողովրդական բազմաձայնությունն է, որն աստիճանաբար վերածվում է հիշողության բեկորի՝ տեղի տալով նոր քաղաքաշինական առաջընթացին։ Մկրտիչ Արմենի վեպը ոչ միայն խորհրդայինի ու նախախորհրդայինի, նորի ու հնի, ժողովրդականի ու պետականի բախման արձանագրում է, այլեւ շատ կարեւոր խնդրի հարցադրում, որը բավականին սադրիչ է խորհրդային գաղափարախոսության համար․ հեղինակը խնդրայնացնում է արեւմուտքի սաստիկ ճնշման արդյունքում արեւելքի անհետացումը․

«Օ՜, եթե այսպես շարունակվի, շուտով կգա մի օր, երբ աշխարհի երեսից կվերանա մի գեղեցիկ անուն, արեւելյան մի գեղեցիկ հակինթ, — Երեւանը…

Ո՞ւր է Արեւելքը…

Ո՞ւր է Երեւանը…

Ո՞ւր է Ասմարը…»։

Ճարտարապետների միջեւ այս վեճում, թվում է, թե երկուսն էլ որդեգրում են այնպիսի դիրքորոշում, որի հիմքում, ի վերջո, քաղաքի զարգացման հայեցակարգի «ողջամտությունն» է: Եթե Գուրգենին թվում է, թե նոր քաղաքի ստեղծումը բացարձակ անհրաժեշտություն է, ինչը հնարավորություն կտա համապատասխնել ժամանակակից կյանքին, ապա Արշակին մտահոգում է քաղաքային այն տարածության պահպանումը, որ զերծ կպահի Երեւանը «հերթական գավառական արվարձանի» վերածելուց։

Հայտնի է, որ վերնակուլյար ճարտարապետությունը հասարակ մարդկանց սեփականությունն է, նրանց կյանքի մի մասը, մշակութային ու սոցիալական փոխանակման արդյունք, այսինքն, այն առավելապես ժողովրդական է, եւ ինչ-որ տեղ ստեղծում է ժողովրդավարական քաղաք՝ լինելով ոչ միյան ֆիզիկական աշխատանքի արդյունք կամ քաղաքացու սեփականություն, այլեւ մարդկանց մտավոր ստեղծարարության արդյունք։ Ի հակադրումն, Գուրգենի «առողջ դատողությունը» ենթադրում է հեղինակային ճարտարապետություն՝ ստեղծված կենտրոնում ապրող ճարտարապետի կողմից, առաջարկում է դրսից թելադրված քաղաքաշինական ցանց, թեեւ, թվում է, ուղղված է ի շահ ժողովրդի։

Վեպի սկզբում ընթերցողն իմանում է, որ Արշակը ընտրել է ճարտարապետի մասնագիտությունը՝ հիասթափվելով գրական գործունեությունից։ Գիտակցելով, որ չի կարողանում հաջողել գեղարվեստական տեքստի հետ աշխատանքը, որոշում է տեքստի մեկ այլ տեսակի՝ ճարտարապետության մեջ փորձել իրեն։ Բայց կարեւոր է նկատել, որ Գուրգենի մտադրությունն էր նոր քաղաք կառուցելը, մինչդեռ Արշակը կոչ էր անում չավիրել այն, հետեւաբար՝ չկառուցել։

Թվում է, թե նրա ճարտարապետական գիրն այստեղ համընկնում է Արմենի գրչի հետ, ով խուսափում է խոշոր իրադարձային բախումներ ստեղծելուց եւ սահմանափակվում է վավերագրողի դերով՝ չնայած իր վիպերգական ոճի, որն ընդգրկում է պատմության տարածական եւ պատմականորեն կարեւոր մեծ հատվածներ։ Վեպը դառնում է ինքնապատումացում, այսինքն՝ նմանվում է վերնակուլյար գրի, որտեղ վերնակուլյար լեզու ասելով՝ ենթադրում ենք պատկանելություն «սովորական մարդուն», «զերծ գաղափարախոսությունից»։

Մկրտիչ Արմենի արձակն, ասես, գիր-քաղաքի յուրօրինակ նմուշ է, հետզհետե «ուրիշի» կարգավիճակ  ձեռք բերող ճարտարապետության վավերագրություն։ Վերնակուլյար ճարտատարպետությունը պահպանելու, եղած քաղաքը չքանդելու կոչը դառնում է գիր-հիշողության յուրատիպ միջոց, որտեղ բեկորներից հավաքած քաղաքը հակադրվում է մոնումենտալ մայրաքաղաքի գաղափարին, ճիշտ այնպես, ինչպես բեկորներից հավաքված հիշողությունը՝ չենթարկվելով գծային պատմական նարատիվի պատրանքին։

Գրական ինքնատարաշխարհում կամ վերնակուլյար Երեւան

«Հին քաղաքը» վավերագրող գեղարվեստական արձակի մեկ այլ օրինակ են Էդուարդ Ավագյանի ստեղծագործությունները։ Եթե Մկրտիչ Արմենը ստեղծել էր վեպ Երեւանի մասին, որտեղ տեսնում ենք՝ ինչպես է վրա հասնում խորհրդային ժամանակաշրջանը, կառուցապատման մեծ ալիքը, ապա Ավագյանի վեպերն ու պատմվածքները գրվել են այն ժամանակաշրջանում, երբ խորհրդային ճարտարապետական մոդեռնիզմն իր զարգացման բարձրակետում էր։ Ավագյանը, ի տարբերություն Մկրտիչ Արմենի, ընտրել է ժանրային այն որմնախորշերը, որոնցում «ոչ խորհրդային Երեւանի» մասին գրելն առավել ապահով կլիներ։ Նա գրում է քաղաքային միջավայրի այն բեկորների մասին, որոնց փրկության համար պայքարում էր Մկրտիչ Արմենի վեպի հերոսը։ Այդ «ապահով» հենակետերի շնորհիվ էլ, ի տարբերություն Արմենի «Երեւան» վեպի, Ավագյանի արձակը խորհրդային ժամանակաշրջանում ուներ մեծ պահանջարկ․ այն կարդում էին հայերենով, ռուսերենով, ուկրաիներենով եւ այլ լեզուներով։ Մեծ տպաքանակի շրջանառման հետ մեկտեղ, զանգվածայնությունն ուներ հստակ պահանջներ ու սահմաններ․ հեղինակներից ակնկալվում էր պահպանել որոշակի կանոններ եւ ստեղծել բանաձեւային տեքստեր (formula fiction)[15]: Բանաձեւային տեքստի օրինակներ են նաեւ քաղաքային ու գյուղական արձակը։ Մինչ օրս չի հետազոտվել՝ որքանով էր ավագյանական արձակի պես գրականությունը ընդունված․ արդյոք յուրացրե՞ց կենտրոնը հայ արձակագրի զանգվածային ազգագրական վեպը՝ որպես «կայսրության ծայրամասերը» հուզող ինչ-որ բան։ Դեռեւս կարիք կա ուսումնասիրելու հայկական խորհրդային զանգվածային գիրը գաղութային գրի տեսանկյունից։

Ավագյանական արձակը ընթերցողների համար քաղաքային տարածության տրանսֆորմացիաների անկասելի մեքենայի որոշակի հակադրության դեր է խաղացել։ Պատմելով հին քաղաքի մասին, թեեւ մարմնավորված սոցռեալիզմի գրում, Ավագյանը վավերագրում է տարածությունը, փորձում է ստեղծել խորհրդային ջենտրիֆիկացման անողոք հոսքում անհետացող առօրեականության հետքը։

 

Գրքի վերնագիրն ու առաջին տողը, կարծես, հակադարձում պարունակեն` «Մենք ապրում ենք Կոնդում», — ասում է Ավագյանի գիրը: Մի կողմից սա ինքնակենսագրական, լոկալ ինքնությունից ծնված ձեւակերպում է, բայց մյուսս կողմից սա յուրօրինակ կարգախոս է։ Մինչ սովետական մարդը (homo sovieticus) ապրում էր խորհրդային քաղաքում, թամանյանական արեւային քաղաքի ֆանտազմում, հասարակ մարդիկ շարունակում են ապրել սովորական միջավայրում, վերնակուլյար շինությունների մեջ, վերնակուլյար քաղաքում: Կրկին, հանդիպում ենք վերնակուլյարության եւս մի հարանշանակության․ վերնակուլյար քաղաքը, որը դառնում է հորինվածքի, վեպի համար պատումայնացման օբյեկտ (object of narrativization), ոչ միայն քաղաքի ինքնության, հիշողության մի գիր է, այլեւ իրականությունը հասկանալու, ընկալելու միջոց:

Ավագյանը նկարագրում է «կիսաքանդ տները, ծուռումուռ, քարոտ փողոցները, փոշին, կեղտը», եւ այդ ընտրությամբ ոչ միայն պարզապես վավերագրում է «ուրիշ» քաղաքը, որի ականատեսն է հենց ինքը, այլ նաեւ գտնվելով գրական հիշողության հետագծի վրա՝ իր նկարագրության առարկայի օգնությամբ մեջբերում է Չարենցին, Բակունցին, Արմենին եւ այլոց, որոնց գիրն արդեն իսկ ժամանակին ուղղված էր խորհրդային նոր քաղաքի հակադրությանը «հին» ու փոշոտ քաղաքին։

«Այստեղ տները սկսում են իջնել զառիթափ լանջով, իջնում են զգույշ, կույր մուրացիկի նման, իջնում են աստիճանաբար եւ այնպես է ստացվում, որ մի տան բակը դառնում է մյուսի կտուրը, սրա բակն էլ՝ հաջորդի կտուրը, եւ այսպես շարունակ, մինչեւ որ երեւում է  Զանգվի ձորը։ Եվ բոլոր տների արանքով ձգվում են կեռումեռ անցքերը, այնքան նեղ, որ մարդիկ իրար կողքից անցնելիս այնպես են սեղմվում պատերին, որ քարերը ցած են թափվում, եւ փոշին երկար ժամանակ տարուբերվում է օդում։ Այսպես է․ այստեղ ամեն ինչ փոշի է կամ փոշի է դառնում․․․»։

Վերադառնանք զանգվածային գրականության ուժեղ կամ «օգտակար» կողմին․ դեռեւս 19-րդ դարից ժողովրդական վեպը եղել է արդյունավետ միջոց փաստելու շրջապատող իրականությունն իր ամենամանր դետալներով, նորաձեւ միտումներով, բարքերով ու սովորույթներով, որոնք հաճախ սողոսկում են ինչպես փաստագրությունից, այնպես էլ, այսպես կոչված, բարձր, էլիտար արվեստից, հաճախ սեւեռվում են այդ բարձր ու հավերժական  թեմաների վրա՝ միեւնույն ժամանակ անտեսելով սովորական մարդկանց կյանքը։

Կոնդի մասին գրելը նշանակում է պատմել հասարակ մարդկանց կյանքի մասին։ Եվ հենց դա էլ դառնում է հին Երեւանի այս թաղամասում ապրող սովորական բնակչի՝ Էդուարդ Ավագյանի նկարագրության առարկան, որն իր գրքերով իրականության գրի տարածական ու ժամանակային դիմադրության օրինակ է ցույց տալիս։ «Մենք ապրում ենք Կոնդում» ստեղծագործությունը ժողովրդական վեպ է  այն իմաստով, որը ի սկզբանե տրվել է այդ ժանրին 19-րդ դարում՝ ֆրանսերեն roman populaire («ժողովրդական վեպ»)։ Բացի դրանից՝ հենց կերպարների մեծ եւ ճյուղավորված համակարգեր կառուցելու զանգվածային գրականական  ունակությունն է դառնում Կոնդի յուրօրինակ ճարատարապետւթյան նկարագրության  ամենահարմար լեզուն. թաղամասը բաղկացած է նեղ անցուղիների անվերջանալի փոխկապակցված լաբիրինթոսներից եւ պատերին հարող տներից։

 Քաղաքային արխիվներից ու ավագ սերնդից մենք գիտենք, որ Կոնդը ավերիչ փոփոխությունների վտանգի տակ էր դեռ 60-աններից։ Սակայն ակնհայտ է, որ 60-ականներին կամ 80-ականներին հին քաղաքը պահպանելու պահանջով պաստառներով փողոց դուրս գալով անհնար կլիներ փոփոխության հասնել․ ոչ մի պաստառ չէր կարող դիմակայել քաղաքի բարեկարգման խորհրդային մտահղացմանը։ Իրական գործողության այս անհնարինությունը Ավագյանի պես գրողները հաղթահարեցին հորինված աշխարհի օգնությամբ։

Ավագյանի արձակը գրեթե միշտ քաղաքի մասին է, մանկության մասին, ակնթարթի պես սլացող ժամանակի մասին, որի բեկորները մարդիկ փորձում եմ պահպանել հիշողության մեջ։ Պատահական չէ, որ Ավագյանին անվանում են «քաղաքի երգիչ»։ Այսօր հիշողության եւ հետհիշողական գրականության հետազոտողները հաճախ են ասում, որ հիշողությունը հենց մանկությունն է։ Ավագյանը դա շատ լավ գիտակցել է եւ հիշողության մի ամբողջ գրադարան է ստեղծել, որի շարքերում հատուկ տեղ ունի Կոնդի մասին ինքնակենսագրական վեպը։

 Ֆրնասիական սոցիոլոգիական դպրոցը տարբերակում է քաղաքային տարածության ճանաչողության երկու տեսակ․ առաջինը քարտեզներն ու փաստաթղթերն են, որոնց միջոցով ուսումնասիրողն ընդունում է վերեւից նայողի դիրք՝ տիրողի, ամենատես աչքի դիրք[16]։ Ժամանակակից տեխնիկական սարքերից օգտվելով հաճախ ենք տրվում քաղաքային տարածությունը «տիրելու» պատրանքին, մինչդեռ փոխարենն ամեն ժամ կորցնում ենք այն։ Քաղաքի ճանաչման մյուս ավելի փորձառու եւ շոշափելի տեսակը կիրառելու փորձառությունը հնարավոր է միայն տարածության մեջ ֆիզիկապես գտնվելու դեպքում, այլ ոչ թե վերեւից նայողի դերում։ Այս դեպքում քաղաքի «օգտատերը» ոչ միայն դիտողն ու ուսումնասիրողն է, այլեւ սեփական մարմնով գտնվելով այդ տարածության ներսում՝ տարածքը գրառողը։ Թվում է, թե Էդուարդ Ավագյանի ստեղծագործությունն իր կենսագրությամբ էր կանխորոշված լինելու գիր-տարածության յուօրինակ նմուշ։ Պատահական չէ, որ Կոնդի մասին գրողի արձակն ինքնակենսագրական է․ Ավագյանի տեքստերը պատմական արձակ չեն ու չեն տարանջատում հեղինակին նկարագրվող տարածքից, այլ տառացիորեն վերարտադրում են արձակագրի քաղաքը (Էդուարդ Ավագյանը ծնվել է Թբիլիսիում, մեծացել՝ Կոնդում)։ Գրականությունը հնարավորություն է տալիս ներթափանցել մի այլ տարածք, թույլ է տալիս մեզ, ուսումնասիրելով այդ տարածքը,  լինել քաղաքի «օգտատիրոջ» դերում։ Այդկերպ, «Մենք ապրում ենք Կոնդում» վեպի յուրաքանչյուր էջ այսօր մեզ համար դառնում է նմանատիպ մի այլ տարածություն փոխադրող միջոց, տեղանքի անհետացող հիշողության հարթություն։ Կոնդը՝ որպես գրական վայր, գրողի անձնական տարածք, ուր նա մեզ հրավիրում է, կանչում է պատմելու մեզ եւ մեր մանկության մասին, թույլ տալու մտնել մանկական երազների կախարդական աշխարհը եւ դուրս գալ այնտեղից՝ գիտակցելով, որ մենք էլ ենք ապրում Կոնդում, մենք էլ ենք տեսել այդ մանկական երազները հարեւան բակի գաղտնի անկյունների մասին, սարերից դեպի քաղաքի մեծ գետը հոսող առուների մասին, պտղատու ծառերով ու փարթամ վարդերով այգիների մասին։

 

Վերջաբան

 

Սույն ուսումնասիրության շրջանակներում մենք փորձեցինք ցույց տալ կարեւորությունն ու անհրաժեշտությունը հետազոտելու քաղաքի ու քաղաքային տարածության հիշողության մասին խորհրդային գրականությունը, որտեղ ոչ միայն ակնառու կերպով ցուցադրվում է խորհրդային գրականության հիշողությունը քաղաքի մասին, այլ նաեւ խորհրդային քաղաքի հիշողությունը։ Նման հետազոտության ցանկացած փորձ հնարավրություն է տալիս վերաիմաստավորելու խորհրդային անցյալը եւ վերծանելու ներկայիս քաղաքային միջավայրի եւ այդ միջավայրում ձեւավորվող գործընթացների խնդիրների ակունքները։

Բոլոր այն գրական գործերը, որոնց անդրադարձել ենք այս հոդվածում, թույլ են տալիս ենթադրել, որ «գեղարվեստական  արձակում վերնակուլյար քաղաքի» մասին հիշողության թեման ուղղոդրում է մեզ ձեւավորելու երկխոսության հարթակ  այնպիսի երեւույթների մասին, ինչպիսին են այլախոհական կամ չգրաքննված գրականության կազմավորումը խորհրդային տարիներին, գրական այն գաղութատիրական ոճը, որը դիտարկում էր քաղաքը որպես «կայսրության ծայրամաս», էկզոտիզացման եւ ինքնաէկզոտիզացիայի ժանրերը եւ այլն։

 Խորհրդահայ գրականության մեջ հին քաղաքի մասին հիշողության ուսումնասիրությունը մեր առջեւ բացում է անցյալի հետազոտման անսպառ ու  հարուստ նյութի աղբյուր, որը թույլ է տալիս ընթերցել ու հասկանալ առօրյա կյանքի պրակտիկաները, կենցաղի մշակույթը, տեղի ճարտարապետությունը եւ մշակութային միջավայրը, որոնք խորհրդային իշխանությունների կողմից ենթարկվել են անթիվ բռնաճնշումների,  եւ մինչ օրս շարունակում են ոչնչացվել ու խեղաթյուրվել ժամանակակից ջենտրֆիկացման անողոք ալիքի ներքո։

——————

[1] Մասնավորապես, քաղաքի՝ խորհրդային անցյալի «կաշկանդող», «ճնշող» եւ ներկայիս փլատակվածության կերպարի նկարագրությունը կարող ենք հադիպել Հ․ Թեքգյոզյանի «Մաշկացավ» (2013) եւ «Փախչող քաղաքը» (2010) գործերում։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի փլուզումից հետո քայքայված քաղաքի տեսարանները բավականին ակներեւ արտահայտում են գտել ավելի վաղ հետսոցիալիստական տեքստերում եւս․ վառ օրինակ է Գոհար Մարկոսյան-Կասպերի «Պենելոպա» վեպը (1998):

[2] Բազմաթիվ արձակ գործերի շարքում, Երեւանը դառնում է  նաեւ ժամանակակից բանաստեղծների գովանաբնման առարկա։ Այսպես, 2016 թվականին լույս տեսած Հուսիկ Արայի «Երեւան քաղաք» բանաստեղծական ժողովածուի մեջ բանաստեղծական հերոսը գովերգում է իր քաղաքը՝ չնայած նրա խարխուլությանը, հոգնածությանն ու անկմանը։

[3] Rudofsky, B. (1987). Architecture without architects : a short introduction to non-pedigreed architecture. UNM Press.

[4] Տե՛ս Firdus: The Memory of a Place — collective monograph ed. T. Amiryan, S. Kalantaryan, CSN lab, Yerevan, 2019.

[5] Mkrtchyan, N. (2017). Nation-building projects through new capitals: From St. Petersburg to Yerevan and Astana. Nationalities Papers, 45(3), 485-498.

[6] Ավելի մանրամասն տե՛ս Brown, R., & Maudlin, D. (2012). Concepts of vernacular architecture. In C. G. CryslerS. Cairns, & H. Heynen The SAGE handbook of architectural theory (pp. 340-368). SAGE Publications Ltd

[7] Չարենց, Ե. Երեւան. Երկեր / կազմ. Ռ. Մ. Մուրադյան., խմբ. եւ առաջաբան. Ա. Գ. Զաքարյան. — Եր. Սովետ. Գրող, 1983, էջ 334:

[8] Այն մասին, որ Բակունցի «Կյորեսը» գյուղից քաղաք անցման պատկեր է եւ միեւնույն ժամանակ քաղաքային անցյալի ակունքների ռոմանտիկ փնտրտուքի միջոց, գրում է Ս. Մնացականյանը հետեւյալ էսսեում՝ Մնացականյան, Ս. Ինչո՞ւ էր լաց լինում Կյորեսի լեզուն. 2014: https://granish.org/why-was-crying-kyores-language/ [հրապ. 07.07.2014, ստուգ. 10.08.2022]:

 

[9] Բակունց Ա․ (1986), Երկեր (Կազմ՝ Ա. Ս. Քիշոյան։ Առաջաբանը՝ Ս. Բ. Աղաբաբյանի).– Եր.։ Սովետ. գրող, էջ 364:

[10] Զուտ հակադրական ու քննադատական դիտանկյունից բացի, գրականագետ Հ․Համբարձումյանը առաջարկում է «Կյորեսը» դիտարկել թե՛ որպես անցյալի վավերագրության փորձ, թե՛ ժամանակի հայ իրականության մանրակերտ։ Տե՛ս Հ․ Համբարձումյանի հրապարակումը՝ http://shorturl.at/ghlX1 [հրապ. 30.04.2022, ստուգ. 10.08.2022]:

[11] Սույն հոդվածում դիտարկվում է Մկրտիչ Արմենի հեղինակած «Երեւան» վեպը, սակայն սա հեղինակի միակ ստեղծագործությունը չէ, որտեղ նա անդրադառնում է քաղաքային տարածությանն ու շարունակում արեւելյան քաղաքի մասին խոսույթը։ Տե՛ս Զուբեյիդա (վիպակ), Երեւան, «Յերիտասարդ բայլշեւիկ», 1928, 36 էջ;

[12] Mnatsakanyan S., Reading M. Armen’s Novel “Yerevan” in the Context of Soviet Nationality Policy. https://www.youtube.com/watch?v=3w9SNanBTZo [հրապ.15.08.2022, ստուգ. 30.08.2022]:

[13] Արմեն Մ. Երեւան: Էպոպեա. — Եր.: Անտարես, 2016, էջ. 8:

[14] Տես` Kristeva, J. 1969. Sèméiotikè. Recherches pour une sémanalyse. París, Seuil, 181.

[15] Cawelti, J. G. (1969). The concept of formula in the study of popular literature. Journal of Popular Culture, 3(3), 381.

[16] Certeau, M. D. (1994). L’invention du quotidien. Éditions Gallimard. Folio essais. Paris.

ՆՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

«Ուրբան հիշողություն․ վերնակուլյար Երևանը խորհրդային գրականության համատեքստում». Հայ գրականությունը խորհրդային դպրոցում» հետազոտությունը. Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամի հետ համագործակցության շրջանակներում իրականացված «Հիշողության մշակույթ» խորագրով ծրագրի շրջանակներում