ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը գրական շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն է, որի նպատակն է տարածել հայ գրականությունն ամբող աշխարհում, խթանել միջազգային երկխոսությունն ու մշակութային փոխանակումը, ինչպես նաև դիրքավորել հայ գրականությունը համաշխարհային հրատարակչական ու գրական քարտեզի վրա։
Հիմնադրված 2017թ․-ին՝ ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը կանանց կողմից կառավարվող կազմակերպություն է, որը բացահայտում է, աջակցում և խթանում հայ ժամանակակից հեղինակներին ամբողջ աշխարհում։
Մեր տեսլականն է դիրքավորել հայ գրականությունը համաշխարհային գրաշուկայում և ներառել Հայաստանը համաշխարհային գրական և մշակութային երկխոսության մեջ։
ԱՐԻ գրականության հիմնադրամն իրականցնում է հայ գրողների և բանաստեղծների առաջխաղացմանն ուղղված նախագծեր՝ մշակութային փոխանակման նախագծերի, թարգմանական նախաձեռնություններ և միջազգային գրական ու գրաշուկային նվիրված միջոցառումներին մասնակցության միջոցով։
Մենք մշակույթների միջև կամուրջ ենք կառուցում՝ հայ գրական ստեղծագործությունները թարգմանելով բազմաթիվ լեզուներով և համաշխարհային գրականությունը հասցնելով հայ ընթերցողներին։
Հրատարակչական ենթակառուցվածքների ստեղծման և զարգացման աջակցություն, վերապատրաստում և փորձի փոխանակում, լավագույն փորձերի ուսումնասիրություն։
Մասնակցություն միջազգային գրքի ցուցահանդեսներին և փառատոններին՝ Հայաստանի տեսանելիությունը համաշխարհային հրատարակչական քարտեզում բարձրացնելու համար։
«Մեր օրերում ազգային գրականությունը մեծ տեղ չի զբաղեցնում։ Այժմ համաշխարհային գրականության դարն է և բոլորը պետք է նպաստեն այդ դարաշրջանի հաստատմանը»
Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե
ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը ապահովում է հայ գրականության միջազգային տեսանելիությունը ամբողջ աշխարհում՝ կազմակերպելով տաղավարներ և միջոցառումներ միջազգային գրքի տոնավաճառներում
«Գրենք Հայաստանում» ստեղծագրության միջազգային ճամբարը հնարավորություն է ընձեռում երիտասարդ գրողներին միավորվելու ստեղծագրության տասնօրյա բազմաբնույթ ծրագրի շրջանակներում, սովորելու միմյանցից և ճանաչելու միմյանց:
Ճամբարի ծրագիրը մշակվել է Այովայի համալսարանի գրողների միջազգային ծրագրի հետ համագործակցությամբ և նրանց կողմից իրականացվող «Տողերի միջև» ճամբարի մոդելի հիման վրա: «Գրենք Հայաստանում» միջազգային ճամբարի հիմնադրումը 2017 թվականին հնարավոր է դարձել Հայաստանում ԱՄՆ Դեսպանատան աջակցությամբ։
Ճամբարի ծրագիրը ներառում է գրականությանը և այլ ստեղծագործական ոլորտներին նվիրված դասախոսություններ, ստեղծագրության դասեր, լուսանկարչության, տեսանյութերի և դրամատուրգիայի դասընթացներ ու սլեմ պոեզիայի սեսիաներ, ինչպես նաև թիմային համագործակցության և հաղորդակցության հմտությունները զարգացնող վարժություններ, ընթերցումներ, խմբային քննարկուներ, մասնակից երկրների մասին ծանոթագրական հանդիպումներ, մշակութային էքսկուրսիաներ և բազմաթիվ ուրախ և անմոռանալի պահեր:
ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը համակարգում է Հայաստանում խոշոր գրական նախագիծ՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմից նախաձեռնված թարգմանական մատենաշար:Այս նախաձեռնության նպատակն է հումանիտար և հասարակական գիտությունների հիմնարար տեքստերը հասանելի դարձնել հայերենով՝ հարստացնելով բարձրորակ գիտական ռեսուրսները։
Այս նախագծի շրջանակներում ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը նաև մշակում է թարգմանչական արհեստանոցներ Հայաստանում, այդ թվում՝ սկսնակ թարգմանիչների համար նախատեսված արհեստանոցներ՝ օգնելով ընդլայնել որակյալ մասնագետների շրջանակը: Այս բոլոր գործողությունները խթանում են մշակութային փոխանակումը Հայաստանում։
Նախագիծը նպաստում է հայոց լեզվի արդիականացմանը՝ նոր տերմինաբանական բառապաշարների միջոցով և աջակցում է թարգմանչական և հրատարակչական համագործակցության ծրագրերին տեղական և միջազգային գործընկերների հետ։
ԵՄ «Ստեղծարար Եվրոպա» ծրագրի շրջանակներում Հայաստանի, Վրաստանի և Ուկրաինայի գործընկերների կոնսորցիումը իրականացրեց «Վիզուալ պատմություններ Հայաստանից, Վրաստանից և Ուկրաինայից» նախագիծը․ նախաձեռնություն, որը եկել է լրացնելու գրական նախագծերը ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ դրանից դուրս: Որպես Հայաստանի մշակութային փոխանակման նախագծերի աճող ցանցի մաս՝ այս ծրագիրը նպաստեց կոմիքսների ժանրի զարգացմանը՝ մի շարք աշխատաժողովների, կեցության ծրագրերի և վեբինարների միջոցով, որոնք նվիրված էին գրաֆիկական պատմություններին, գրաֆիկական լրագրությանը, առաջխաղացմանը և մարքեթինգին, հեղինակային իրավունքներին, ֆինանսական գրագիտությանը և բանակցային հմտություններին:
2026թ․ մարտի 19–22-ը Լայպցիգի գրքի ցուցահանդեսի շրջանակներում ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը ներկայացավ «Հայաստան՝ գրերի երկիր» խորագրով տաղավարով և միջոցառումների ծրագրով։
Լայպցիգի գրքի միջազգային ցուցահանդեսը համարվում է Եվրոպայի կարևորագույն գրական իրադարձություններից մեկը, որը այս տարի միավորել է հրատարակիչների, հեղինակների և ընթերցողների ավելի քան 54 երկրներից և այս տարի գրանցել է ռեկորդային՝ 313 000 այցելու։
Մարտի 20ին հանդիսավոր կերպով տեղի ունեցավ ԱՐԻ Գրականության հիմնադրամի տաղավարի պաշտոնական բացումը։ Բացման խոսքում հիմնադրամի տնօրեն Արևիկ Աշխարոյանը կարևորեց նման միջազգային հարթակներում Հայաստանի ներկայության նշանակությունը՝ ընդգծելով, որ դրանք բացառիկ հնարավորություն են մշակութային դիվանագիտության առաջխաղացման, հայ գրականության ներկայացման, թարգմանությունների խթանման և նոր համագործակցությունների ստեղծման համար։ Նաև շնորհակալություն հայտնեց բոլոր երկարաժամկետ և նոր գործընկերներին ու աջակցող կազմակերպություններին՝ ԱՐԻ գրականության հիմնադրամի ներկայությունը և միջոցառումների անցկացումը Լայպցիգի գրքի տոնավաճառում իրականություն դարձնելու համար։
Բացմանը իրենց ելույթներն ունեցան Լայպցիգի` մշակույթի և արվեստի գծով փոխքաղաքապետ Շկադի Յանիկեն, Ռան Դիտրիխ ընկերության (RDG) կրթական և մշակութային հիմնադրամի նախագահ Սյուզան Կուչարսկի-Հունիաթը, Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամի հարավ-կովկասյան գրասենյակի գիտաշխատող Ֆլորիան Բինդերը, Հայաստանում Գյոթե ինստիտուտի տնօրեն Յան-Թագե Քյուլինգը, ինչպես նաև բանաստեղծ և արձակագիր Անուշ Քոչարյանը։ Բացմանը ներկա էին հայկական ծրագրի միջոցառումների մասնակից ավելի քան 15 խոսնակներ, նրանց թվում հեղինակներ, թարգմանիչներ, լրագրողներ, գիտնականներ Հայաստանից, Գերմանիայից և Եվրոպայի այլ երկրներից, ինչպես նաև գործընկեր կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, արտերկրյա հրատարակիչներ։ Միջոցառումն ուղեկցվեց հյուրասիրությամբ՝ ստեղծելով ջերմ և ներկայացուցչական մթնոլորտ։
Հարկ է նշել, որ Գյոթե ինստիտուտի տնօրեն Յան Թագե Կյուլինգը իր ելույթում նշեց, որ իրենք հատկապես ուրախ են աջակցել նախաձեռնությանը, քանի որ այն իրականացվում է քաղաքացիական հասարակության կազմակերպության կողմից, ինչպես շատ այլ նախագծեր, որոնք ներկայացնում են հայկական արվեստի և մշակույթի ոլորտը միջազգային մակարդակով: Կոնրադ Ադենաուերի հիմնադրամի ներկայացուցիչ Ֆլորիան Բինդերը նույնպես նշեց Հայաստանում ժողովրդավարական գործընթացներին աջակցելու կարևորությունը՝ ապահովելու երկրի ներկայիս քաղաքական ուղին դեպի եվրաինտեգրում:
ԱՐԻ Գրականության հիմնադրամի այս տարվա մասնակցությունն ընթանում էր «Հայաստան՝ գրերի երկիր» խորագրի ներքո՝ նպատակ ունենալով միջազգային հարթակում ներկայացնել հայկական գրական ժառանգությունն ու ժամանակակից ձայները։ Տաղավարում ներկայացված էին հայ հեղինակների գրքերի գերմաներեն թարգմանություններ, մշակութային, պատմական, ինչպես նաև զբոսաշրջային բովաբդակությամբ գրքեր, քարտեզներ և բրոշյուրներ։
Տարվա գլխավոր նորությունն էր, Մկրտիչ Արմենի «Երևան» վեպի գերմաներեն հրատարակությունը Սեբաստիան Գուգոլց հրատարակչության կողմից։ Թարգմանիչ Սյուզաննա Եղոյանը առիթ ունեցավ ներկայացնել գիրքը թե՛տաղավարում և թե իր մասնակցությամբ միջոցառման ընթացքում։
Ցուցահանդեսի 4 օրերի ընթացքում ԱՐԻ գրականության հիմնադրամն անցկացրեց 5 միջոցառում՝ պանելային քննարկումների, ինչպես նաև հանրային դասախոսության ձևաչափերով։ Բոլոր միջոցառումները միտված էին միջազգային երկխոսության խթանմանը՝ ներգրավելով ոչ միայն հայազգի մասնակիցների այլև եվրոպական տարբեր երկրների ներկայացուցիչների՝ ստեղծելով գրականությունների միջև զուգահեռներ անցկացնելու հնարավորություն և ներկայացնելով հայ գրականությունը որպես եվրոպական մշակութային ավանդույթի և խոսույթի մաս։
Մարտի 19-ին՝ տեղի ունեցավ «Հատուկ պատվիրակներ․ թարգմանելով մշակույթը և քաղաքականությունը» պանելային քննարկումը, որի մասնակիցներն էին թարգմանիչներ Մարիամ Գուրզադյանը, Սյուզաննա Եղոյանը, Շտեֆան Հայմանը և Վիբկե Ցոլմանը։ Քննարկումը վարում էր Literarische Colloquium Berlin-ի փոխտնօրեն Յուրգեն Յակոբ Բեքերը։
Քննարկման ընթացքում մասնակիցները անդրադարձան թարգմանության դերին ոչ միայն որպես լեզվական փոխարկման, այլև որպես մշակութային և քաղաքական միջնորդության գործիք։ Նրանք խոսեցին այն մասին, թե ինչպես է թարգմանիչը հաճախ հանդես գալիս որպես «հատուկ պատվիրակ»՝ ներկայացնելով ոչ միայն տեքստը, այլև դրա հետևում կանգնած պատմական, սոցիալական և քաղաքական համատեքստը։
Բացի այդ, շեշտվեց, որ թարգմանությունը կարևոր դեր ունի նվազ ներկայացված լեզուների և գրականությունների տեսանելիության բարձրացման գործում՝ դառնալով կամուրջ տարբեր մշակույթների միջև և նպաստելով գրական երկխոսությանը։
Մարտի 20-ին Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամի աջակցությամբ տեղի ունեցավ «Հիշողություն, միգրացիա և պատկանելություն – գրական ինքնություն» պանելային քննարկումը, որի մասնակիցներն էին հայ արձակագիր Հովհաննես Թեքգյոզյանը (Ֆրանսիա), բանաստեղծ Տաթև Չախյանը (Լեհաստան) և հայկական արմատներով գերմանացի գրող Լաուրա Ցվիրտնիան։ Քննարկումը վարում էր բեռլինաբնակ լրագրող և քաղաքական վերլուծաբան Տիգրան Պետրոսյանը։
Քննարկման ընթացքում հեղինակները անդրադարձան գրական ինքնության ձևավորմանը միգրացիայի և բազմամշակութային փորձառության համատեքստում։ Մասնակիցները կիսվեցին իրենց անձնական և ստեղծագործական փորձով՝ ներկայացնելով, թե ինչպես են տարբեր լեզուներով գրելը և այլ մշակութային միջավայրում ապրելը ձևավորում նոր ինքնություն՝ երբեմն երկակի կամ բազմաշերտ պատկանելությամբ։ Քննարկվեց նաև այն հարցը, թե արդյոք գրականությունը կարող է պահպանել ազգային հիշողությունը՝ անկախ աշխարհագրական սահմաններից։
Քննարկման ընթացքում բարձրացվեց նաև լեզվի ընտրության հարցը․ արդյո՞ք օտար լեզվով գրելը հեռացնում է հեղինակին իր արմատներից, թե հակառակը՝ ստեղծում է նոր հարթակ՝ սեփական պատմությունը միջազգային ընթերցողին հասանելի դարձնելու համար։
Հատկանշական է, որ Լաուրա Ցվիրտնիայի «Դրսում մեր անուններն ուրիշ են» վեպը այս տարի ներառվել է դպրոցականների ընթերցանության համար նախատեսված գրականության ցանկում, որպես գրական և կրթական արժեք ներկայացնող ստեղծագործություն։
«Վերաիմաստավորելով կայսրությունները՝ վերասահմանելով ինքնությունները սոցիալիստական դարաշրջանից հետո» խորագրով պանելային քննարկումն անցկացվեց մարտի 21-ին՝ Կոնրադ Ադենաուեր հարավ-կովկասյան գրասենյակի հետ համագործակցությամբ։ Մասնակիցներն էին գրողներ Արմեն Օհանյանը և Լուսինե Խառատյանը (Հայաստան), Մարի Իլյաշենկոն (Չեխիա) և Ժուստին Թոմսը (Բուլղարիա)։ Քննարկումը վարում էր անկախ փորձագետ և 15-ից ավել տարիների փորձով մշակույթի, մշակութային քաղաքականության և հետազոտությունների ոլորտների խորհրդատու, ԱՐԻ գրականության հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհդի անդամ Յանա Գենովան (Բուլղարիա)։
Քննարկման ընթացքում մասնակիցները անդրադարձան հետխորհրդային տարածքում ինքնության վերաիմաստավորման գործընթացներին՝ հատկապես նախկին կայսրությունների ժառանգության ազդեցության ներքո։ Նրանք խոսեցին այն մասին, թե ինչպես են խորհրդային անցյալը և դրանից բխող քաղաքական, մշակութային ու լեզվական համակարգերը շարունակում ազդել ժամանակակից գրականության վրա։
Առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվեց խորհրդային գրաքննության և գաղափարախոսության ազդեցությանը գրականության ձևավորման վրա։ Նշվեց, որ խորհրդային շրջանում գրականությունը հաճախ գտնվում էր խիստ վերահսկողության տակ, ինչի հետևանքով հեղինակները ստիպված էին կամ հարմարվել իշխող նարատիվներին, կամ ստեղծել «կոդավորված» տեքստեր՝ իրական ասելիքը փոխանցելու համար։
Այս համատեքստում հիշատակվեց նաև Եղիշե Չարենցը և նրա «Երկիր Նաիրի» ստեղծագործությունը՝ որպես խորհրդանշական օրինակ, թե ինչպես կարող էր պետական ճնշումը լռեցնել կամ խեղել գրական ձայնը։
Քննարկման ընթացքում կարևորվեց նաև այն միտքը, որ «կայսրությունների ավարտը» չի նշանակում դրանց ազդեցության ավարտ․ դրանք շարունակում են ապրել մշակույթի, մտածողության և գրականության մեջ՝ պահանջելով շարունակական վերաիմաստավորում։
Հայստանում Գյոթե ինստիտուտի աջացությամբ կազմակերպված «Հայ-գերմանական կապեր․ պատմություն, մշակույթ, քաղաքականություն և գրականություն» հանրային դասախոսության գլխավոր զեկուցողն էր Տիգրան Պետրոսյանը։ Իրենց ելույթներով հանդես եկան նաև Լայպցիգի քաղաքապետարանի միջազգային կապերի գրասենյակի տնօրեն Գաբրիել Գոլդֆուսը, գրող, արվեստի հետազոտող, համադրող, խմբագիր Անի Մենուան, Բեռլինի՝ Օսմանագիտության և թուրքագիտության ինստիտուտի դոկտոր-պրոֆեսոր Էլկե Հարթմանը և Հայաստանում Գյոթե ինստիտուտի տնօրեն Յան-Թագե Քյուլինգը։
Միջոցառման ընթացքում բանախոսները անդրադարձան հայ-գերմանական կապերի պատմական զարգացմանը՝ սկսած վաղ մշակութային և կրթական փոխանակումներից մինչև ժամանակակից համագործակցության ձևերը։ Քննարկվեց, թե ինչպես են երկու երկրների միջև ձևավորված հարաբերությունները ժամանակի ընթացքում խորացել և ընդլայնվել՝ ընդգրկելով մշակույթի, գիտության, կրթության և քաղաքականության ոլորտները։
Գլխավոր զեկուցող Տիգրան Պետրոսյանն իր ելույթում ներկայացրեց հայ-գերմանական հարաբերությունների մշակութային, քաղաքական և հասարակական զարգացումը։ Մյուս բանախոսները իրենց ելույթներում անդրադարձան մշակութային փոխազդեցություններին և գրական կապերին՝ ընդգծելով թարգմանության, համատեղ նախագծերի և ակադեմիական համագործակցության կարևորությունը։
Մարտի 22-ին տեղի ունեցավ «Պատկերելով կարևորը – գրքեր երեխաների համար» պանելային քննարկումը, որի մասնակիցներին էին գրող-նկարազարդողներ Հարություն Թումաղյանը, Լիլիթ Ալթունյանը, ում մասնկացությունը քննարկմանը հնարավոր դարձավ Կունստ հիմնադրամի աջակցության շնորհիվ և Արմեն Օհանյանը։ Քննարկումը վարում էր գրող, թարգմանիչ Բարբարա Լեհներերը։
Քննարկման ընթացքում մասնակիցները անդրադարձան մանկական գրականության և նկարազարդման կարևոր դերին՝ որպես գործիք, որը օգնում է երեխաների հետ խոսել բարդ և զգայուն թեմաներից։ Նշվեց, որ պատկերազարդ գրքերն ու պատմությունները հաճախ դառնում են կամուրջ ծնողների և երեխաների միջև՝ թույլ տալով առանց երեխաներին ծանրաբեռնելու, բայց միևնույն ժամանակ չխուսափելով ճշմարտությունից անդրադառնալ այնպիսի հարցերի, ինչպիսիք են պատերազմը, կորուստը և վախը։
Քննարկման ընթացքում առանձնահատուկ շեշտվեց Հայաստանի նման բարդ և պատերազմ տեսած իրականության համատեքստը, որտեղ նման գրքերը դառնում են ոչ միայն կրթական, այլև հոգեբանական աջակցություն՝ օգնելով երեխաներին հասկանալ իրենց ապրումները և ձևակերպել զգացմունքները։
ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը հպարտությամբ հայտարարում է իր մասնակցության մասին 2026-ի Լայպցիգի գրքի ցուցահանդեսում: Այս տարին Լայպցիգում նշանավորվում է նաև Լայպցիգ-Երևան քույր քաղաքների ծրագրի շրջանակներում կազմակերպված հայկական մշակութային միջոցառումների շարքով:
ԱՐԻ գրականության հիմնադրամի «Հայաստան՝ գրերի երկիր» խորագրով տաղավարը տեղակայված կլինի 4-րդ սրահում, C311 համարի ներքո: Մեր մասնակցությունը հնարավոր դարձավ Die Europeische Stiftung der Rahn Dittrich Group für Bildung und Kultur-ի աջակցությամբ, ինչպես նաև Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամի հարավկովկասյան գրասենյակի և Հայաստանում Գյոթեի ինստիտուտի հետ համագործակցությամբ:
Մենք կնշանավորենք ու կներկայացնենք հայ գրական և մշակութային ժառանգությունը՝ հայոց պատմության, մշակույթի և ինքնության մասին գրքերի ընտրանու, ինչպես նաև գերմաներեն թարգմանված հայ դասական և ժամանակակից գրականության ստեղծագործությունների միջոցով, որոնք դարձել են մշակույթների միջև կամուրջներ կառուցող ձայները:
Այս տարի մենք հատկապես հպարտ ենք լինել ծավալուն և բազմատարր գրական միջոցառումների կիզակետում, որոնք կմիավորեն գրողների, թարգմանիչների, հրատարակիչների և մտածողների ամբողջ Եվրոպայից չորս օրերի ընթացքում կայանալիք ոգեշնչող երկխոսությունների և մտքերի փոխանակումների շուրջ: Ստորև կարող եք տեսնել ցուցահանդեսի ընթացքում կայանալիք միջոցառումների մեր ծրագիրը։
Հյուրասիրություն «Հայաստան՝ գրերի երկիր» տաղավարում
Մենք ջերմորեն հրավիրում ենք ձեզ միանալ մեր ընդունելությանը.
Ուրբաթ, մարտի 20
🕛 12:00
📍 Սրահ 4, C311
Ընդունելության ընթացքում հնարավորություն կունենաք հանդիպել գործընկերների և ընկերների հետ, բացահայտել նոր հրատարակություններ և ուսումնասիրել հնարավոր համագործակցությունները գրականության հանդեպ ընդհանուր սիրո և անմիջական մթնոլորտում: Կառաջարկվեն հայկական ըմպելիքներ և խորտիկներ:
Պանելային քննարկումներ և այլ միջոցառումներ
Հինգշաբթի, մարտի 19
🕛 11։00-12։00
📖 Հատուկ պատվիրակներ․ թարգմանելով մշակույթը և քաղաքականությունը
📍 Forum Globale Perspektiven | Լեզու՝ գերմաներեն
Թարգմանիչները միայն լեզվի գիտակներ չեն, նրանք մշակութային դիվանագետներ են։ Այս պանելային քննարկումն ուսումնասիրում է, թե ինչպես է թարգմանությունը ձևավորում միջազգային փոխըմբռնումը և ավելի նվազ ներկայացված ձայները բերում համաշխարհային ասպարեզ։
Մոդերատոր՝ Յուրգեն Յակոբ Բեքեր (Գերմանիա)
Խոսնակներ՝ Սուսաննա Եղոյան, Վիբկե Ցոլման, Շտեֆան Հայման, Մարիամ Գուրզադյան
Ուրբաթ, մարտի 20
🕛15։30-16։00
🌍 Հիշողություն, միգրացիա և պատկանելություն – գրական ինքնություն
📍 Café Europa | Լեզու՝ գերմաներեն
Ի՞նչ է նշանակում պատկանելություն։ Ինչպե՞ս են գրողները ապրում և ստեղծագործում լեզուների, երկրների և հիշողությունների խաչմերուկներում։ Ոգեշնչող գրական երկխոսություն այն հեղինակների միջև, որոնց ստեղծագործությունները նվիրված են միգրացիային, ինքնությանը և մշակութային փոխակերպմանը։
Մոդերատոր՝ Տիգրան Պետրոսյան (Գերմանիա)
Խոսնակներ՝ Ժան-Շա Թեքգյոզյան (Հայաստան-Ֆրանսիա), Տաթև Չախյան (Հայաստան-Լեհաստան), Լաուրա Ցվիրտնիա (Գերմանիա)
Շաբաթ, մարտի 21
🕛12։00-13։00
🌐 Վերաիմաստավորելով կայսրությունները՝ վերասահմանելով ինքնությունները սոցիալիստական դարաշրջանից հետո
📍 Forum Globale Perspektiven | Լեզու՝ անգլերեն
Ինչպե՞ս է հետգաղութային վիճակը ձևավորում գրելու լեզվի ընտրությունը, թարգմանության քաղաքականությունը և պատմողականության մեջ իշխանության դինամիկան։ Արդյո՞ք կայսրությունների ուրվականները՝ անցյալի և ներկայի, դեռևս հետապնդում են գրականությունը և ազդում գրողների կենսագրությունների վրա։ Միջոցառումը միավորում է տարբեր ծագում ունեցող գրողների և հետազոտողների, որոնց աշխատանքները վերաբերում են մշակութային գերակայության, կոլեկտիվ տրավմայի և պատկանելության թեմաներին։
Մոդերատոր՝ Յանա Գենովա (Բուլղարիա)
Զեկուցողներ՝ Լուսինե Խառատյան, Արմեն Օհանյան, Մարի Իլյասենկո (Չեխիա) Ժյուստին Թոմս (Բուլղարիա)
Շաբաթ, մարտի 21
🕛16։30-17։30
🤝 Հայ-գերմանական կապեր․ պատմություն, մշակույթ, քաղաքականություն և գրականություն
📍 Café Europa | Լեզու՝ գերմաներեն
Հայաստանի և Գերմանիայի միջև դարավոր համատեղ պատմության, մտավոր փոխանակման և գրական երկխոսության ոլորտների խոր ուսումնասիրություն։ 20-րդ դարասկզբի վավերագրությունից մինչև ժամանակակից թարգմանություն և մշակութային համագործակցություն՝ բացահայտեք պատմությունները, որոնք կապում են երկու մշակույթները։
Գլխավոր զեկուցող՝ Տիգրան Պետրոսյան (Գերմանիա)
Մեկնաբաններ՝ Էլկե Հարթման, Անի Մենուա, Գյոթեի ինստիտուտի և Լայպցիգի քաղաքապետարանի ներկայացուցիչներ
Կիրակի, մարտի 22
🕛15։00-16։00
🎨 Պատկերելով կարևորը – գրքեր երեխաների համար
📍 Forum Übersetzen / Salon International | Լեզու՝ անգլերեն
Ինչպե՞ս պատմել «դժվար պատմություններ» երեխաներին՝ հոգատարությամբ և հույսով։ Գրողներն ու նկարազարդողները ուսումնասիրում են, թե ինչպես կարող է արվեստը նրբորեն լուծել կորստի, տեղահանության, վախի և դիմադրողականության խնդիրները՝ ստեղծելով իմաստալից պատմություններ երիտասարդ ընթերցողների համար։
Մոդերատոր՝ Բարբարա Լեհներեր (Գերմանիա)
Խոսնակներ՝ Արմեն Օհանյան, Հարութ Թումաղյան, Լիլիթ Ալթունյան
Մոտենալով տարվա ավարտին՝ մենք կցանկանայինք մեր բոլոր գործընկերների և ընկերների հետ կիսվել Սուրբ Ծննդյան և ամանորյա ամենաջերմ մաղթանքներով։ Թող այս ժամանակը լի լինի խաղաղությամբ, ջերմությամբ և ձեր սիրելիների հետ գնահատանքի արժանի պահերով։
Ինչպես ամեն տարի ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը ուրախ է կիսվել 2025 թվականի մասին կարճ ակնարկով։ Հետ նայելով անցած տարվան՝ մենք խորապես երախտապարտ ենք մեր իրականացրած իմաստալից նախագծերի, հրաշալի վայրերում և հիշարժան միջոցառումների ընթացքում կայացած ոգեշնչող հանդիպումների համար։ Յուրաքանչյուր փորձառություն մեզ կրկին հիշեցրել է գրականության անսասան ուժի մասին՝ մշակույթների միջև կապ հաստատելու, երևակայությունը խթանելու և ավելի մտածված և մարդկային աշխարհ ձևավորելու նրա կարողության մասին։
Միջազգային գրքի տոնավաճառներ, հանդիպումներ և համագործակցություններ
Լայպցիգի գրքի միջազգային տոնավաճառ
2024 թվականից ի վեր ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը Լայպցիգ և Գյոթեի ինստիտուտի կողմից աջակցվող գեղարվեստական կեցության փոխանակման ծրագրի գործընկեր է: Լայպցիգում առաջին կեցության համար հայտարարված բաց մրցույթի արդյունքում ընտրվեց հայ բանաստեղծուհի և գրող Անուշ Քոչարյանը, որը մարտ ամիսն անցկացրել է Լայպցիգի Հանս Էսլերի տանը: ԱՐԻ գրականության հիմնադրամի տնօրեն Արևիկ Աշխարոյանը հրավիրվել էր Լայպցիգի միջազգային գրքի տոնավաճառի ժամանակ տիկին Քոչարյանի հետ պանելային քննարկում վարելու: Սա կեցության ծրագրի եզրափակիչ միջոցառումն էր, և քննարկումը բացվեց Գյոթեի ինստիտուտի գրականության և թարգմանության դրամաշնորհային ծրագրի ղեկավար Կատարինա Գյորիգի կարճ ելույթով: Լայպցիգ քաղաքի միջազգային համագործակցության բաժնից Քրիստինա Ռասմանը ևս մասնակցում էր պանելային քննարկմանը և կարդաց Անուշ Քոչարյանի վեպից մի հատված գերմաներենով: Միջոցառմանը ներկա էին Լայպցիգ քաղաքի պաշտոնյաներ և Գյոթեի ինստիտուտի գլխավոր գրասենյակի, Բեռլինի գրական երկխոսության ծրագրի ներկայացուցիչներ, հրատարակիչներ, գրողներ, թարգմանիչներ և գերմանացի հանդիսատես:
Լայպցիգի գրքի տոնավաճառ այցելության վերջնարդյունքը տոնավաճառի ներկայացուցիչների կողմից ԱՐԻ գրականության հիմնադրամին ուղղված հրավերն էր՝ 2026 թվականին տաղավար և միջոցառումների ծրագիր կազմակերպելու համար: Գերմանական մի շարք կազմակերպությունների, այդ թվում՝ Լայպցիգի քաղաքապետարանի և մեր վաղեմի գործընկերների՝ Գյոթե ինստիտուտի և Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամի հետ համագործակցության շնորհիվ այս նախաձեռնությունը հնարավոր կդառնա, և ԱՐԻ գրականության հիմնադրամի «Հայաստան. գրերի երկիր» խորագրով տաղավարը կներկայացվի 2026 թվականի Լայպցիգի գրքի տոնավաճառին։ Տաղավարի տեսանելիությունն ավելի ազդեցիկ և կառուցողական դարձնելու համար ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը կառաջարկի միջոցառումների բազմազան և հարուստ ծրագիր, այդ թվում՝ հայ-գերմանական պատմական և մշակութային հարաբերությունների, մշակույթի և քաղաքականության գեղարվեստական գրականության միջոցով թարգմանության, մշակութային ապագաղութացման դարաշրջանի արտացոլման, հիշողության, միգրացիայի և պատկանելության թեմաների վերաբերյալ՝ Հայաստանից, Գերմանիայից և Արևելյան Եվրոպայից գրողների և մտավորականների մասնակցությամբ: Հետևեք մեր նորություններին, որպեսզի ավելին իմանաք այս մասին, կիսվեք տեղեկատվությամբ ձեր գերմանացի ընկերների, գործընկերների և ավելի լայն լսարանի հետ և կապվեք մեզ հետ, եթե ցանկանում եք մասնակցել այս նախաձեռնությանը՝ աջակցելով դրան:
Աբու Դաբիի գրքի միջազգային տոնավաճառ
Ապրիլին ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը մասնակցեց Աբու Դաբիի գրքի միջազգային տոնավաճառին՝ հայկական հավաքական տաղավարի շրջանակներում: Սա առաջին անգամն էր, որ հայ հրատարակիչները, գործակալներն ու գրական կազմակերպությունները մասնակցեցին այս արագ զարգացող տոնավաճառին: Հնարավոր է՝ մենք մասնակցենք 2026 թվական Աբու Դաբիի տոնավաճառին ևս՝ ամրապնդելու 2025 թվականին հաստատված կապերը, մասնավորապես՝ արաբախոս տարածաշրջանի հրատարակիչների և կազմակերպությունների հետ։
Լիսաբոնի գրքի միջազգային տոնավաճառ
Հունիսին ԱՐԻ գրականության հիմնադրամի տնօրեն Արևիկ Աշխարոյանը և ծրագրերի համակարգող Լիանա Շիրոյանը առաջին անգամ այցելեցին Լիսաբոնի գրքի տոնավաճառ՝ Պորտուգալիայի Ստեղծագործ Եվրոպա ծրագրի կողմից կազմակերպված կրթաթոշակային նախագծի շրջանակներում: Ծրագիրը ներառում էր փորձի փոխանակում Պորտուգալիայի գրական և հրատարակչական հաստատությունների հետ: Այցի ընթացքում կազմակերպվեց նաև այցելություն ԱՐԻ հիմնադրամի գործընկեր՝ Գալուստ Գյուլբենկյանի հիմնադրամ:
Այս ծրագիրն ընդլայնեց գործընկերների ցանցը ոչ միայն պորտուգալացի մասնագետների, այլև այլ պատվիրակների հետ, ինչպիսիք են Սերբիան, Լեհաստանը, Սլովենիան և այլն: Այցի շրջանակներում գործընկերների հետ հիմած կապերի շնորհիվ նոր համագործակցություններ են սկսվել:
Էդինբուրգի գրքի միջազգային փառատոն
Օգոստոսին Արևիկ Աշխարոյանը հրավիրվեց մասնակցելու Բրիտանական խորհրդի, Ստեղծագործ Շոտլանդիա և Էդինբուրգի փառատոներ կազմակերպությունների կողմից Էդինբուրգի միջազգային գրքի փառատոնի ժամանակ կազմակերպված Momentum Delegate ծրագրին։ Ծրագիրը ներառում էր այցելություններ և մասնագիտական փոխանակումներ շոտլանդական գրական և հրատարակչական կազմակերպությունների հետ, ինչպես նաև միջոցառումներ գրքի փառատոնի շրջանակներում։ Որպես ծրագրի արդյունք՝ տիկին Աշխարոյանին առաջարկվեց ֆինանսավորման հնարավորություն՝ հայ-շոտլանդական գրական երկխոսություն հաստատելու համար։ Արդյունքում, 2026 թվականին կմեկնարկի ԱՐԻ հիմնադրամի ամենամյա «Զուգահեռներ» միջազգային գրական փառատոնի փորձնական ծրագիրը Հայաստանում, որը կհյուրընկալի Շոտլանդիայից գրողների, բանաստեղծների և փառատոների տնօրենների, ինչպես նաև այլ միջազգային մասնակիցների և հանդիսատեսի։ Եթե ցանկանում եք մասնակցել ԱՐԻ հիմնադրամի այս նոր նախաձեռնությանը՝ որպես կամավոր, հանդիսատես, մասնակից, աջակից, խնդրում ենք կապվել մեզ հետ և հետևել մեր նորություններին։
FILIT, Քիշնև
Սեպտեմբերին տիկին Աշխարոյանը հրավիրվեց Քիշնև՝ Մոլդովայում անցկացվող FILIT ռումինական գրական փառատոնի հատուկ թողարկմանը: Նա մասնակցում էր ճանաչված գրողներ Անդրեյ Կուրկովի (Ուկրաինա), Լորինա Բալտեանուի (Մոլդովա), Պյոտր Պոգորժելսկու (Լեհաստան), վրացի գրական քննադատ և թարգմանիչ Գագա Լոմիձեի և ռումինացի Ռադու Վանկուի հետ քննարկմանը: Այս բացառիկ փորձը տպավորիչ էր և բացեց համագործակցության հնարավորություններ Հայաստանի նման գրական դաշտ ունեցող, բայց ավելի զարգացած գրական ենթակառուցվածքներ և ընթերցողներ ունեցող երկրի հետ:
Իրականացված նախագծեր
Վիզուալ պատմություններ Հայաստանից, Վրաստանից և Ուկրաինայից
Վիզուալ պատմություններ Հայաստանից, Վրաստանից և Ուկրաինայից նախագիծը, որը համաֆինանսավորվում էր ԵՄ Ստեղծագործ Եվրոպա ծրագրի կողմից, ավարտվեց։ Սակայն մինչ այդ՝ 2025 թվականի սկզբին, մենք ողջունեցինք կոնսորցիումի նոր անդամին՝ հոլանդական MediaRiders հիմնադրամի «Պատկերելով ժամանակները» գրաֆիկական լրագրության հարթակին։ Նախագծի վերջնարդյունքը՝ «Վերջին գիշերը երկրագնդի վրա» կոմիքսմ էր, որի անգլերեն թարգմանությունը առաջինն էր, որը հրապարակվեց առցանց՝ Պատկերելով ժամանակները հարթակում: Գրքի հայերեն, ուկրաիներեն և վրացերեն թարգմանությունները լույս տեսան աշնանը յուրաքանչյուր գործընկեր երկրում: Գիրքը հանրությանը ներկայացվեց սեպտեմբերին՝ Երևանի միջազգային գրքի փառատոնի շրջանակներում, իսկ հայերեն հրատարակության շնորհանդեսը տեղի ունեցավ նոյեմբերին՝ ԹՈՒՄՈ ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոնում:
Գրքի և նախագծի հանրային ներկայացումը կազմակերպվեց նաև աշխարհի ամենամեծ հրատարակչական միջոցառմանը՝ Ֆրանկֆուրտի գրքի տոնավաճառ 2025-ին: Քննարկմանը մասնակցեցին գրքի խմբագիր Միխեիլ Ցիխելաշվիլին, նկարազարդողներ Աստղիկ Հարությունյանը (Հայաստան), Լուկա Լաշխին (Վրաստան) և Սոֆիա Պոկորչակը (Ուկրաինա), որոնք կիսվեցին իրենց ստեղծագործական ճանապարհով և պատերազմի մասին կանանց պատմությունները պատկերային ձևի վերածելու դժվարություններով:
Հրատարակություններ
2025 թվականը նշանավորվեց հինգ նոր գրքերի հրատարակմամբ։
Ապրիլին ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը, Գրիգոր Պըլտեանի բարեկամների շրջանակի նախաձեռնությամբ, հրատարակել է Գ. Պըլտեանի երեք աշխատություններ՝ «Դեմ առ դեմ», «Մասունք բանի» և «Ասատուր․ ջնջումի տարածքը»։ Վերջինս երկլեզու է և հասանելի է հայերեն-անգլերեն և հայերեն-ֆրանսերեն տարբերակներով։
Գրող Արամ Պաչյանի նախաձեռնությամբ, ԱՐԻ գրականության հիմնադրամը՝ Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամի աջակցությամբ, հրատարակել է Գրիգոր Պըլտեանի «Դեպի մեծ փոխաբերություն» և «Ձայնը գրեթե։ Զրույցներ Գրիգոր Պըլտեանի հետ» գրքերը։ Արամ Պաչյանը այս գրքերի խմբագիրն է և տեղական գրաշուկայում գրքի այս նոր ձևաչափի՝ գրողների միջև գրավոր զրույցների հեղինակը, որոնք ոչ միայն խորը և մտորելու տեղ տվող, այլև բարձր արժեք ունեն նման զրույցների լեզվի և մշակույթի մեջ։
Սեպտեմբերի 6-ին, Երևանի միջազգային գրքի փառատոնի շրջանակներում, տեղի ունեցավ Գրիգոր Պըլտեանի գրքերի շնորհանդեսը, որը վարեց Արամ Պաչյանը և որին առցանց ձևաչափով մասնկացեց հեղինակը՝ Գրիգոր Պըլտեանը։
Հոկտեմբերին պարոն Պըլտեանի՝ Հայաստան կատարած այցի ժամանակ կազմակերպվեց ևս մեկ միջոցառում, որը կազմակերպվել էր «Զանգակ» գրախանութում։ Այս անգամ տեղի ունեցավ Պաչյանի և Պըլտեանի միջև ուղիղ զրույց և հնարավորություն ընձեռվեց ընթերցողներին հարցեր տալ և կիսվել գրքերի վերաբերյալ իրենց տպավորություններով։
Շնորհակալ ենք այս ճանապարհի մաս կազմելու, ձեր վստահության և համագործակցության համար: Մաղթում ենք ձեզ խաղաղ տոնական օրեր և անհամբեր սպասում 2026 թվականին էլ ավելի շատ պատմություններով կիսվելուն: